miércoles, 3 de julio de 2019

Iruñea frankismopean [eta X]: Erreforma ala Haustura?


Durante los últimos años de la dictadura y todo el proceso de Reforma, la represión siguió siendo una cruel realidad con torturas, estados de excepción, detenciones sistemáticas e indiscriminadas y fusilamientos. El 27 de septiembre de 1975, el régimen franquista, nacido cuatro décadas atrás entre muerte y terror, despidió a su dictador de la misma manera, matando.

Azken urte horietako borrokak ez ezik, nazioarteko egoerak ere iragartzen zuen diktaduraren amaiera. Ekainean, gainera, Franco diktadorea oso larri ospitaleratu zuten. Carrero Blanco gabe (ETAk 1973ko azaroaren 20an hil zuen), diktaduraren amaiera hurbil ikusten zen, eta berrogei urte horietan familia eskuindarren artean ezarritako oreka apurtu egin zen bat-batean. Hariak askatzean, eta erreforma egonkortu bitartean, botere-borroka eta mugimendu aunitz gertatu ziren.

Hitz-zopa itzela
Juan Paredes, Txiki
Oposizioari dagokionez, Katalunian zegoen oposizioaren erakunde bateratu bakarra, Kataluniako Batzarra, 1971ko azaroan sortu zen. Hego Euskal Herrian, PC alderdia (1948an kanporatua) zein Ezker Abertzalearen indarrak zeuden Eusko Jaurlaritzatik kanpo.
1974ko uztailaren 24an, PCEk Espainiako Junta Demokratikoa sortu zuen. Han bildu ziren, komunistekin batera, PSP, Juan Borboikoaren monarkikoak eta Calvo Sererek bultzatutako Opus Deiko korrontea. Ekimen horren aurrean, PSOEk (Nafarroa Garaian ia ez zuen militanterik) Konferentzia Demokratikoa eratu zuen irailean (gero Bateratze Demokratikorako Plataforma), PSOEk ez ezik, USDEk (Unión Social Democrática Española), ORTk, MCEk eta PNVk osatua. Bi urte geroago, 1976ko martxoan, bat egin zuen PCEkoarekin eta, ondorioz, Koordinakunde Demokratikoa sortu zen.
Erreformaren aldeko indarrak mugitzen hasi ziren, eta haustura demokratikoaren aldekoak atzera egiten. PCk zein diktaduraren amaierarekin batera hazi zen PSOEk, hauteskundeetan zentratu zuten apustua. Azken batean, lehenago ezinbesteko ziren hainbat eta hainbat aldarrikapen eta oinarri ideologiko alboratu egin zituzten, eta erreforma politikoari sustengua eman zioten.
Erreforma politikoaren aurrean ezker abertzalearen mundua behin-betiko sakabanatu zen. Alde batetik, egitura politiko-militarra defendatzen zuen ETA politiko militarra; bestetik, borroka armatua eta masa borroka banatzea ezinbestekotzat hartzen zuen ETA militarra. ETA (pm)tik, EIA (Euskal Iraultzarako Alderdia) eta EE (Euskadiko Ezkerra) sortu ziren espainiar hauteskundeetan parte hartzeko helburuarekin.
Langileei zegokienez, urte horretan LAB (Langile Abertzaleen Batzordeak) agertu zen. ELAk, bitartean, erakundea bera zuen helburu nagusia, eta erreformaren aldeko indarrekin lerrokatu zen. CCOOk zatiketak eta militanteen hustuketa etengabeak ezagutu zituen, erreforma politikoaren aurrean izandako jarrera zela eta. Batzordeak sindikatu tradizional gisa egituratu zirenean, zalantzak izan ziren militante borrokalariek alde egingo zuten edo sindikatuaren sektore kritikoa osatuko, barrutik eragin ahal izateko.
Herri mugimendu aberatsa zegoen Euskal Herrian. Langile-mugimendua ezezik, auzo-mugimendua, errepresioaren eta zentral nuklearraren aurkako mugimendua, eta amnistiaren zein euskararen aldeko mugimenduak.

Errepresio latza
Diktaduraren azken urteetan zein Erreformaren prozesu osoan ere, errepresioa presente izan zen une oro: torturak, salbuespen egoerak (1967 eta 1971 bitartean bost ezarri zituzten), bereizi gabeko atxiloketa sistematikoak, inkontrolatuen erasoak, fusilamentuak. Azken hauen bidez ikus zitekeen hildakoen gainean sortutako erregimen politikoak hildakoekin amaitzeko asmoa zuela, eta horrela egin zuen 1975. urteko irailaren 27an ETAko Txiki eta Otaegi zein FRAPeko Baena, Garcia Sanz eta Sanchez Bravo fusilatu zituenean. Azken salbuespen egoera 1975. urteko apirilaren 26an ezarri zuten, nahiz eta neurri hori jada instituzionalizatu egin zen Ordena Publikoaren Legearekin.
Abuztuaren 27an Otaegi eta Garmendiaren aurka egin zen Gerra Kontseiluak bi greba orokor eragin zituen; abuztuaren 28 eta 29an, eta irailaren 1 eta 4 bitartean. ETAmk, ETA pmk, ETA VI-LCRk, MCk, ORTk, Karlistek, Euskadiko PCk, PSOEk eta PTk deitu zituzten. Baionan eta Hendaian ere izan ziren protestaldiak. Irailaren 19an, bestalde, Juan Paredes Manot Txikiren aurkako Gerra Kontseilua izan zen. Ondorioz, hilaren 28 eta 30 bitartean hirugarren greba orokorra izan zen Hego Euskal Herri osoan. Frankismoaren aurkako jarrera ez ezik, herri bateko kideak izatearen sentimendua ere hedatu zen euskal langileen artean.
Protestak mundu osora zabaldu ziren. Espainiar enbaxada askori eraso zieten eta Mexikok Nazio Batuen Erakundetik botatzeko eskatu zuen. Espainiar oposizioa batzeko ere balio izan zuen, lehenengo aldiz batera sinatu baitzuten agiri bat Junta Demokratikoak eta Bateratze Demokratikoa Plataformak.
Franco diktadorea hiltzear zegoenean, Euskal Herrian errepresioaren biktimen kopurua inoiz baino handiagoa zen. 1969. urtean, 1.953 atxilotu eta 342 erbesteratu zein iheslari izan ziren, eta 1975. urtean, berriz, 4.265 atxilotu eta 518 erbesteratu zein iheslari. Osotara, azken zazpi urte horietan 8.043 lagun atxilotu zituzten, horien artean 2.074 kartzelatu, eta 1.026 lagunek Euskal Herria utzi behar izan zuten. Torturari dagokionez, 1959-1977 epean, 3.000 torturatu inguru izan zirela uste da, nahiz eta garai hartan ia ez zegoen, kasu gehienetan, tratu txarren inguruan salaketa judizialak edo publikoak egiteko aukerarik.
1975. urteko azaroaren 20an Franco hil zen. Azaroaren 22an eta Ondoretza Legeak agindu bezala, Juan Carlosek zin egin zituen Mugimendu frankistaren printzipio eta legeak. Hori eginda, errege izendatu zuten. Diktadurak gidatu zuen errepresioa, ordea, ez zen desagertu, lehendik betetzen zuen funtzio politikoari eutsiz. Testuinguru horretan kokatu behar ditugu kontrolik gabekoen erasoak, Gasteizen 1976. urteko martxoaren 3an izandako sarraskia, Jurramendin karlisten aurkako ekintzak, edo 1978. urtean Sanferminetan Espainiako poliziak sortutako zorigaiztoko gertakariak. Haustura demokratikoa aldarrikatzen zuen sektore borrokalarientzako abisu gordinak izan ziren horiek guztiak.
Urte horietan emandako urratsak garrantzi handikoak izan ziren eta erabat baldintzatu zuten diktaduratik sortutako erregimen politiko berria. Abian ezarritako hauteskunde-prozesuak erreforma politikoari zilegitasuna eman bazion ere, Euskal Herrian sektore zabal batek haustura demokratikoari eutsi zion. Nafarroa Garaian ere, amildegia hasi zen eraikitzen instituzio politikoen eta gizarte-sektore dinamikoenen artean. Azken finean eta neurri handi batean, hauek aintzat hartu gabe bideratuko baitzuten aipatutako prozesua.

Testua: Patxi Abasolo López


* Iruñea frankismopean [IX]:



lunes, 3 de junio de 2019

Iruñea frankismopean [IX]: Langile- zein nazio- askapenerako mugimendu berriak


La conflictividad laboral de los años 60 en la Alta Navarra vino de la mano de un nuevo movimiento obrero que, poco a poco, fue asumiendo también reivindicaciones políticas hasta convertirse en un auténtico quebradero de cabeza para la dictadura. El mismo Carrero Blanco manifestaría a los empresarios navarros su preocupación por esos “subversivos profesionales”, “revolucionarios que no respetan la autoridad” y generan “tensiones sociales extremas”.

Nazio-askapenerako mugimendua
Arrotxapeko grafitia, 2011
Euskal Herrian ETA (Euskadi Ta Askatasuna) eta CCOO (Langileen Batzordeak) izan ziren frankismoan sortutako bi fenomeno garrantzitsuenak, diktaduraren aurka borrokatu ziren eragile nagusiak. Biek haustura demokratikoa aldarrikatu arren, azkenean erakunde independentista eta sozialista zein bere inguruan hedatu zen mugimendu politikoa izan ziren erreformak bereganatu ez zituen ia bakarrak.
ETAren sorrera inflexio puntu bat izan zen Euskal Herriaren historian. Gerraosteko urteetan abertzaleek pairatzen zuten etsipen politikoari egundoko astinaldia eman zioten belaunaldi berriko gazte horiek. Hasiera-hasieratik borroka armatua izan zuen ardatza. Aldi berean, ETA izan zen ondorengo hamarkadetan sortutako erakunde askoren hazia: MCE, Branka, LCR-ETA VI, LAIA, ETA (pm), Iparretarrak, Komando Autonomoak, eta abar. Horien guztien inguruan herri mugimendu emankorra hedatzen hasia zen. 1967an egindako V. Biltzarrean definitu zen behin-betiko erakunde berriaren ideologia: independentzia eta sozialismoa, txanpon beraren bi aurpegiak.
Paul Preston historialariak dioen bezala, erregimen frankista ezin zaurituzkoa zeneko mitoa hondatu egin zuen ETAren jarduerak 60ko hamarkadan. Urte horietan Iruñean zein Nafarroa Garaian izandako jarduera armatua (esaterako, 1964ko abenduaren 22an ETAren barruan zegoen Iratxe taldeak lehergailu bat ezarri zuen hildako frankisten aldeko Monumentuan), ez zen beste herrialdeetan bezain indartsua izan. Iruñean izan zuen eragin politikoa, ordea, ekintzetatik haratago zihoan, eta errepresioaren aurkako mugimendu bizia garatu zen, kalean zein lantegietan. Poliki-poliki elkarrengana hurbiltzen joan ziren bi mugimendu berriak: euskal independentismoa eta langile-mugimendua. Eta prozesu horren ondorioz, herrialde gatazkatsuena bihurtu zen Nafarroa Garaia, langile-aldarrikapenak zein aldarrikapen politikoak bat egin baitzuten 70eko hamarkadan.

Langile-mugimendu berria
Marcelo Celayeta, Barrikadetako etorbidea, 70. hamarkadan
ETAko Langile Fronteak oso eragin eskasa izan zuen urte horietan. Ez, ordea, LCRk eta MCEk, Gipuzkoa eta Bizkaian, eta ORTk (Organización Revolucionaria de Trabajadores) Nafarroa Garaian. Zalantza izpirik ez, ORT izan zen nafar eragile garrantzitsuena langile-mugimenduan. Industrializazio prozesu berriarekin batera, langile-mugimendu berri bat sortu zen Iruñerrian, berezko ezaugarriak izan zituena. Nabarmendu behar da langile horiek ez zetozela tradizio ezkertiar batetik, sektore kristauetatik baizik. HOAC (Hermandades Obreras de Acción Católicas), VOJ (Vanguardia Obrera Juvenil) eta JOC (Juventud Obrera Católica) erakundeak 1946an, 1955ean eta 1956an sortu ziren, hurrenez hurren, espainiar Estatuan. Gero ilegalizatu bazituzten ere, sindikatu libreen hutsunea bete zuten, eta han formatu ziren gero CCOO (Comisiones Obreras), USO (Unión Sindical Obrera) eta AST (Asociación Sindical de Trabajadores) sortu eta gidatuko zituzten liderrak.
1963an, VOJeko zati batek sindikatu klandestino bihurtzea erabaki zuen, eta AST sortu zuen Estatu espainiar osoan. Nafarroa Garaian ere urte horretan agertu zen. Eragin handiko erakundea izan zen, batez ere CCOOn zeukan nagusitasunagatik. Hauteskunde sindikaletan parte ez hartzeko erabakiak talka egiten zuen PCEk gidatzen zuen Espainiako CCOOren estrategiarekin. Azken hauek Sindikatu Bertikalean parte hartzearen aldekoak ziren. 1971n ASTk ORT alderdi politiko bihurtzea erabaki zuen. HOACetik sortutako USO erakundeak ere presentzia garrantzitsua izan zuen hainbat lantegitan, Inquinasan edo Pamplonican esate baterako.
Sektore horiek guztiek bat egin zuten 1966ko amaieran Frenos Iruñea enpresako greban, eta 1968an Nafarroa Garaiko CCOO sindikatua sortu zenean. Lan gatazkak areagotuz joan ziren, nahiz eta oraindik kutsu politikorik ez izan. ORT izan zen, dudarik ez, oposizioko talde garrantzitsuena 1976ra arte. Langileen batzordeak sortu zituenetik, eta 1972ra arte, ASTk gidatu zuen, ia bakarrik, eta zuzendaritzan talde nagusia izan zen 1977ko otsailean Sindikatu Unitarioa sortu zen arte.
Enpresariek Carrero Blancori zuzendutako gutun batek oso ongi adierazten digu ORTk zein CCOOk sortzen zizkieten kezkak: «autoritateari muzin egitea», «gizarte-tentsio muturrekoak», «izaera iraultzaile garbia», «subertsibo profesionalak», eta abar. Nafarroa Garaiko gizarte sektore zabal bat 1936ko altxamendu militarraren aldekoa izan zela aintzat hartzen badugu, 70eko hamarkadaren egoera oso bestelakoa zen.

Greba Handiak
1972tik aurrera, ORTk eremu sindikala gainditu eta MCE zein PCE(i)rekin Auzo Batzordeak antolatzen hasi zen. Hamarkada horretan izaera politikoa hasi zen nagusitzen langileen aldarrikapenetan. Hiru gatazka aipatu behar ditugu ORTk izan zuen garrantzia ulertu ahal izateko: 1969-70eko langileen ofentsiba, 1971. urteko errepresioarekin gailurra lortu zuena; 1973an Motor Ibéricako langileen alde egindako elkartasun greba orokorra; eta 1974ko abenduaren 11ko greba Hego Euskal Herrian, ORT eta MCEk deituta, Nafarroa Garaian 1975eko urtarrilean egindako itxialdiarekin amaitu zena. Hori guztia Iruñearen inguruko industria-guneetan.
1973ko greban, erakunde guztiek aintzat hartu zuten CCOOren gidaritza lana. Grebak erabateko eragina izan zuen gizarte osoan, lantegietatik abiatu eta zerbitzu-eremuetara zein ikastetxeetara iritsi baitzen. Auzo guztietan izan ziren enfrentamenduak poliziarekin, eta prentsan oihartzun zabala lortu zuen.
Espainiako CCOOk ekainean 1974ko udazkenerako bizitzaren garestitzearen aurka Greba Orokorra iragarri bazuen ere, azkenean PCEk bertan behera utzi zuen deialdia. Hala eta guztiz ere, ORTk eta MCEk eutsi egin zioten deialdiari Hego Euskal Herrian. Lan aldarrikapenak eta aldarrikapen politikoak batera joan ziren, lantokietan zein kaleetan. 1974ko abenduaren 11ko greba erabatekoa izan zen lau herrialdeetan.
Hego Euskal Herrian CCOOren zatiketa gauzatu zen 1974ko amaieran. Alde batetik, PCEk CONE (Coordinadora Obrera Nacional de Euskadi) sortu zuen Bizkaian, Gipuzkoan eta Araban; MCk, ETA VI-LCRk eta ORTk, bestetik, CONEn sartu ez ziren langileen batzordeak zein Nafarroa Garaiko guztiak CECOn (Coordinadora de Euskadi de Comisiones Obreras) bildu zituzten. PCEk gidatutako batzordeek ez zuten bat egiten «indar errepresiboak deuseztea» edota «herriaren aurka egindako krimenen aurrean erantzukizun politikoak eskatzea» aldarrikatzen zuten eskakizunekin. Nafarrek, ordea, bereari eutsiz jo eta su jarraitu zuten haustura demokratikoaren alde.

Testua: Patxi Abasolo López


* Iruñea frankismopean [VIII]: "Lehenengo masa-mobilizazioak"

martes, 21 de mayo de 2019

Arrotxapea Dantzan 2019 Ezkaba Eguna

Ezkaba Betigazteekin bat Arrotxapeko Gaztetxean,
2019ko maiatzeren 18an (Argazkia: Ezkaba aldizkaria)



Ezkaba aldizkariak lortu du: auzoko 400 lagunek eta 25 taldek parte hartu dute Arrotxapea Dantzan ekimenean. Modu ederra komunikazio egitasmo zoragarri honen 27. urtebetetzea ospatzeko, ezta?


viernes, 17 de mayo de 2019

Rosa Luxemburg, "Kartzelako gutunak Sophie Liebknechti" [II]


Wronke, 1917ko uztailak 20

"[...] Atzo gauean, bederatziak aldera, ikuskizun eder baten lekuko izan nintzen berriro. Eserita nengoen sofatik leihoko beira argitzen zuen isla arrosa bat nabari nuen. Honek txunditu ninduen zerua erabat grisa baitzegoen. Leihorantz korrika egin eta edertasun haren menpe geratu nintzen. Ekialdean, zeru gris berdinduaren gainean hodei arrosa eder neurrigabea nabarmentzen zen, erabat irreala zen, beste leku ezezagunetatik etorritako irribarre bat, agur bat bezala. Nik askatasunaren moduko zerbait sentitu nuen, nahigabe bi eskuek luzatu nituen agerraldi magikorantz. Ez al da ederra bizitza eta ez al du merezi bizirik egoteak horrelako kolore eta irudiak jasotzeko? Ezin nuen nire begirada askatu ikuskizun argitsu hartatik eta argi izpi gorrixka bakoitza irentsi nuen, bat-batean nire jarreraz barre egin nuen. Jauna! Zerua, hodeiak eta munduko edertasuna ez dira Wronken geratuko, nik ez diet agur esango. Ez, luzaro lagunduko naute noan lekura noala, ni bizi naizen arte [...].


Breslau, 1917ko abuztuak 2

"[...] Berehala -gutuna idazteari utzi diot zerua behatzeko- eguzkia gradu bat jaitsi da eraikuntzen atzetik, goialdean hodei txiki pilo bat -Jaungoikoak daki nondik etorriak- isiltasunean elkartu dira. Gris xamur kolorekoak dira, zilar kolorekoak eta distiratsuak dira ilaran, hausten diren irudiekin iparrerantz zuzentzen dira. Arduragabekeria handia dago igarotzen diren hodei hauetan, irribarre axolagabe bat bezalakoak dira, neuk ere ezin izan dut irrabarrea ekidin, inguratzen nauen bizi erritmoarekin bat nator beti. Horrelako zeru baten aurrean nola izan daiteke norbait ankerra edo zitala. Ez ahaztu inoiz zure inguruari begirada bat botatzea, beti aurkituko duzu bihozbera izateko arrazoiren bat [...]".


Breslau, 1917ko abenduaren erdialdean


"[...] Atzo, nire buruarekin mintzatuz zera nioen: ez al da bitxikeria bat alaitasunean murgildurik egotea beti, arrazoi bakar bat izan gabe. Adibidez, lastaira gor-gogor batean nago eztanda, zelda ilun batean, nire inguruan betiko hilobiko isiltasuna dago, hilobi batean banengo bezala da. Presondegi aurrean gau guztia erretzen diharduen lanpararen islak leihotik sartu eta sabaian dantzatzen du. Une batetik bestera, urrunean tren baten burrunba lausoa entzuten da eta leihopean, oso hurbil, zaindariaren eztul txikia, zangoak luzatzeko bere bota astunekin dabilela. Bere boten azpian, etsita kirrikatzen da area, gau beltz hezean irtenbiderik gabeko bizitza baten atsekabea gogorarazten duela dirudi. Hemen nago etzanda, bakarrik, ilun, negu aspergarriaren menpe, hala ere pentsaezinezko poz berezi batek astintzen du nire bihotza, eguzki distiratsuaren pean, zelai loratu batean banenbil bezala. Eta ilunpean bizitzari irribarre egiten diot, hondamendia eta goibeltasuna argitasun eta zorion bihurtzeko sekretu miragarria ezagutuko banu bezala. Beraz poz honen arrazoien bila nabil, ez ditut aurkitu eta ezin dut saihestu nire buruaz barre egitea. Nik uste bizitza bera dela sekretu bakarra, gauaren iluntasun sakona belusa bezain ederra eta leuna dela ongi begiratuta. Eta zaindariaren pauso geldiaren eta astunaren pean sableak kirrinkatzen duenean ere bizitzak kantatzen du, entzuten jakinez gero. Une horietan, zugan pentsatzen dut, asko gustatuko litzaidake, egoera edozein delarik, edertasunera eta zorionera sarbide den giltza magiko hau zuri igortzea, une xarmagarri batean bizitzen utziko lizukeena, kolore aberatsezko zelaian ibiliko bazina bezala. Nik ez dizut aszetismorik aholkatu nahi. Nik poz ukigarri egiazkoak opa dizkizut, baina nik soilik, nire zorion agorrezina adierazi nahi nizun [...]"




Rosa Luxemburg, Kartzelako gutunak Sophie Liebknecheti,
Katakrak Liburuak, 2018, 72,77, 78. orr.






martes, 14 de mayo de 2019

Rosa Luxemburg, "Kartzelako gutunak Sophie Liebknechti" [I]

Jatorrizko argitalpenean, 1920an Jugend-Internationale argitaletxeak ohartarazi zuen bezala, "Rosa Luxemburg zientzialaria eta borrokalaria soilik ezagutzen duenak ez ditu ezagutzen bere izatearen alderdi guztiak. Bere kartzelako gutunek irudia osatzen dute. Rosa luxemburgen jarraitzaileek eta borrokako kideek bere bihotz nekaezinaren aberastasuna ezagutzeko eskubidea dute".


Wronke, 1917ko maiatzak 2

"[...] Ba al dakizu batzuetan pertsona ez naizenaren sentipena dudala? Emakume irudia hartu duen txori bat ala bestelako abere bat naizela uste dut. Azken finean, lorategi baten txokoan nire etxean nagoela sentitzen dut, hemen bezala edo zelaian belar gainean bezala, erlastarrez inguratuta, gusturago nago naturaz inguratuta alderdiaren kongresu batean baino. Zuri esan diezazuket, zuk ez baituzu hau sozialimoa saltzen dudanaren susmorik izango. Zuk badakizu hala ere nik nire lekuan hiltzearen itxaropena dudala: karriketako borrokan ala espetxean. Baina nire baitan hurbilago nago nire txolarreengandik "burkideengandik" baino. Eta ez da naturan babesa, deskantsua aurkitzen dudalako, euren barrenean huts egin duten hainbeste politikarik bezala. Alderantziz, naturan ere biziki mintzen nauten egoera ankerrak topatzen ditut. Adibidez, oraindik gogoan dudan abentura txiki bat kontatuko dizut. Joan zen udaberrian landatik ibilaldi batetik nentorrela, bide lasai eta bakarti bat jarraitzen ari nintzelarik, lur gaineko orban txiki ilun batek nire arreta erakarri zuen. Makurtu ondoren drama isil baten lekuko izan nintzen. Kakalardo lodi bat bizkar gainean zetzan inurritxo aldra batengatik alde egin nahian, alferrik ahalegintzen zen, inurriek saldoka inguratzen zuten, bizirik irentsi nahi zuten. Lazturaz dardarka nire musuzapia atera ondoren munstro haiek ehizatzen hasi nintzen. Baina borroka luze bat izan nuen inurri haiekin, nekaezinezko gogortasunez eusten baitzuten zomorro gaixoa. Azkenik biktima gizajoa askatu eta belar gainean ipini nuenean jadanik bi hanka janda zituela ohartu nintzen. Alde egin nuen mesede handirik egin ez nion sentimendu mingarriarekin [...]"

Rosa Luxemburg, Kartzelako gutunak Sophie Liebknechi,
Katakrak Liburuak, 2018, 50-51.orr.

DÍA de la EZKABAren EGUNA [2018ko maiatzaren 18a]


miércoles, 8 de mayo de 2019

Iruñea frankismopean [VIII] Lehenengo masa-mobilizazioak


El fracaso de la resistencia militar al franquismo y la aceptación de la dictadura por las democracias parlamentarias occidentales, obligó a la oposición a cambiar de estrategia: abandonar las armas y centrarse en la actividad política-sindical clandestina. En ese contexto se dieron las primeras movilizaciones de masas a principios de los años 50.

Erresistentzia jarrera
Jesús Monzón komunista nafarra
1937ko urtarrilaren 10eko Aginduak Errepublika garaiko erakunde sindikal eta politiko guztiak legez kanpo utzi zituen. Helburu errepresibo bera izan zuen Erantzukizun Politikoen Legeak, 1939ko otsailaren 9koa. Guda galduta eta diktadura ezarritako izua bizitzaren esparru guztietara zabalduta, oposizioan erresistentzia jarrera nagusitu zen 1947ra bitartean. Klandestinitatean aritzera behartuta, erakunde guztiak zeuden diktaduraren amaieraren zain, zuzendaritza erbesteratuen esanetara. Kanpora begira egotea egundoko zama izan zen barneko militanteentzat. 1944an porrot egin zuen gerrillari errepublikazaleek Aran bailaran egin zuten inbasioak, Monzon komunista nafarra buru, eta oposizioa laster konturatu zen II. Mundu Gerrako garaileek muzin egingo ziotela espainiar Estatuan demokrazia ezartzeari. Hala ere, oposizioak ez zuen borroka armatua alboratu 50eko hamarkadan sartu arte.
Denboraren poderioz, erbestean ziren zuzendaritza politikoen eta barneko kideen arteko distantzia izugarri handitu zen. Aldi berean, kanpoko potentzien laguntzari esker erregimen frankista garaitzeko itxaropena gero eta irrealago bihurtu zen. Eta gainera, Armada frankistak oposizioaren estrategia militarra suntsitu egin zuen erabat. 1949. urtera bitartean, gerrillak 8.289 ekintza burutu zituen espainiar Estatu osoan. Enfrentamendu horren ondorio larrienak, ordea, militante errepublikazaleek pairatu behar izan zituzten: 2.173 hildako, eta 3.387 gerrillari eta 19.444 bitartekari, atxilotuak. Frankisten artean, ekintzek zenbaki hauek eman zituzten: 257 guardia zibil hilda, eta 368 zauriturik; 27 militar hilda eta 39 zauriturik; 12 polizia hilda eta 21 zauriturik; 11 polizia armatu hilda eta 18 zauriturik. Aurrerantzean, soilik gerrilla anarkistak jarraitu zuen, 1963. urtean bere azken gerrillaria erori zen arte.

Estrategia aldaketa
1950. urteko ekainean, AEBen eta SESBren arteko enfrentamenduak sortutako nazioarteko giro berriak Korean izan zuen lehen antzezlana: Guda Hotzaren garaia zen. Garai berean, Francoren diktadurak demokrazia parlamentarioen onespena lortu zuen, eta, hauek, horrela, diktadurak komunismoaren aurka azaltzen zuen jarrera sendoaz baliatu ziren. Ondorioz, eta urte horretan ere, NBEk Espainiaren aurkako neurriak bertan behera utzi zituen, Amerikako Estatu Batuek bultzatuta. 1951. urtean, Frantziako Estatuak Eusko Jaurlaritza Parisko egoitzatik kanporatu eta enbaxadore frankistari eman zion. 1953an, diktadurak Itun bana sinatu zituen Vatikanoarekin eta AEBekin eta, azken honen ondorioz, Nafarroako Bardean militarrentzako tiro-eremua sortu zuen. 1954. urtean, halaber, François Mitterrand barne ministroak Euzkadi Irratia ixteko agindua eman zuen.
Nazioarteko onespenak merkataritza-ateak ireki zizkion erregimen frankistari. Ondorioz, autarkismoa alboratu eta bestelako neurri ekonomikoak hartzen hasi ziren agintariak, liberalizazio-prozesuari hasiera emanez. Industrializazioa helburu, gizarteak aldaketa estrukturalak ezagutu zituen, eta horren ondorioz gizarte-gatazka berriak pizten hasi ziren. Aldaketa horiek, ordea, giro politiko errepresibo berean ematen ziren. Hori dela eta, hasierako aldarrikapen ekonomikoek bat egin zuten gero askatasun politikoen aldarrikapenekin.
Nazioarteko parametro berriek zein esperientzia militarraren porrotek, beraz, estrategia aldatzera behartu zuten oposizio errepublikazalea: armak utzi eta jarduera politiko-sindikal klandestinoan murgildu zen. 1949tik 60ko hamarkada bitartean, oposizio politikoak, barnekoak zein kanpokoak, benetako basamortuko zeharkaldi mingarria bizi behar izan zuen.

Iruñea, 1951ko maiatzaren 8a
1951. urteko martxoan Bartzelonan izandako lehen masa-mobilizarioaren ondoren, apirilean, greba deialdia hedatu zen Bizkaian eta Gipuzkoan, soldaten igoera eta prezioen kontrola aldarrikatzeko. Borroka horien oihartzuna amaitu baino lehen, Gasteizen 15.000 langile atera ziren kalera. Neurri errepresiboen aurka, greba luzatu eta hirugarren egunean greba orokorrerako deia egin zuten, eta borrokaren ondorioz, langile guztiek berreskuratu zuten lanpostua.
Antzeko ezaugarriak izan zituen Iruñean maiatzaren 8an burututako grebak. Bizi-baldintza gogorrak eta soldata eskasak zirela eta, 30.000 langilek erregimenaren aurkako lehenengo protesta handia egin zuten. Diaz Monrealek azaldu digun bezala, maiatzaren 7an arrautzen eta olioaren prezio altua ikusita, 500 emakumek gobernadorearengana jo zuten manifestazioan, kexak azaltzera. Arratsaldean, hainbat lantegitako beharginek lanaldia bertan behera utzi zuten elkartasuna adierazteko. Hurrengo egunean, IMESA enpresako langileak, lanuztea egin ondoren, beste enpresetara joan ziren pikete gisa. Manifestariek Mola jeneralaren alargunarekin egin zuten topo Gazteluko plazan, eta prest omen ziren autoari sua emateko. Greba egunean antolatutako manifestazioa tiroz sakabanatu zuten, eta hurrengo egunean Poliziak lau urteko umetxo bat hil eta lau gazte balaz larriz zauritu zituen. Maiatzaren 10ean, greba amaitu zenean, Lizarrara, Tuterara, Atarrabiara eta Zangozara zabaldu zen gatazka. Gertaerok frankismoaren gizarte-oinarrian gertatzen zen lehen haustura eragin zuten. 23 langilek epaiketa eta zigorrak jaso arren (epaiketa 1958. urtean egin zen), aldarrikapen-taula onartu egin zen (nahiz eta gero ez bete), atxilotuak askatu zituzten eta agintariek ez zuten inor kanporatu. Polizia-etxera eta kartzelara ez ezik, zezen plazara ere eraman zituzten protestaldietan atxilotutako 200 iruindarrak. Aldarrikapen taulak honako lau puntu hauek biltzen zituen: elikagai nahikoak eta prezio egokian; greban parte hartzeagatik zigorrik ez; lanuzteagatik galdutako soldata berreskuratzea; eta atxilotu guztiak askatzea.
PCE protesta giro horretaz baliatzen saiatu bazen ere, argi geratu zen bere ezintasuna, hurrengo mobilizazioetan ikusi zen bezala. 1958ko maiatzaren 5eko Adiskidetze Nazionalaren Egunean zein 1959. urteko ekainaren 18ko Greba Orokor Baketsuan soilik bere inguruko sektoreak mobilizatu ziren. Nafarroa Garaian alderdi ezkertiar tradizionalek oso eragin bazterrekoa zuten. Gainera, artean ez zen aldarrikapen politikoen garaia. Beste hamarkada bat beharko zen.

Testua: Patxi Abasolo López




* Iruñea frankismopean [VII]: "Familia tradizionalistak"