martes, 21 de mayo de 2019

Arrotxapea Dantzan 2019 Ezkaba Eguna

Ezkaba Betigazteekin bat Arrotxapeko Gaztetxean,
2019ko maiatzeren 18an (Argazkia: Ezkaba aldizkaria)



Ezkaba aldizkariak lortu du: auzoko 400 lagunek eta 25 taldek parte hartu dute Arrotxapea Dantzan ekimenean. Modu ederra komunikazio egitasmo zoragarri honen 27. urtebetetzea ospatzeko, ezta?


viernes, 17 de mayo de 2019

Rosa Luxemburg, "Kartzelako gutunak Sophie Liebknechti" [II]


Wronke, 1917ko uztailak 20

"[...] Atzo gauean, bederatziak aldera, ikuskizun eder baten lekuko izan nintzen berriro. Eserita nengoen sofatik leihoko beira argitzen zuen isla arrosa bat nabari nuen. Honek txunditu ninduen zerua erabat grisa baitzegoen. Leihorantz korrika egin eta edertasun haren menpe geratu nintzen. Ekialdean, zeru gris berdinduaren gainean hodei arrosa eder neurrigabea nabarmentzen zen, erabat irreala zen, beste leku ezezagunetatik etorritako irribarre bat, agur bat bezala. Nik askatasunaren moduko zerbait sentitu nuen, nahigabe bi eskuek luzatu nituen agerraldi magikorantz. Ez al da ederra bizitza eta ez al du merezi bizirik egoteak horrelako kolore eta irudiak jasotzeko? Ezin nuen nire begirada askatu ikuskizun argitsu hartatik eta argi izpi gorrixka bakoitza irentsi nuen, bat-batean nire jarreraz barre egin nuen. Jauna! Zerua, hodeiak eta munduko edertasuna ez dira Wronken geratuko, nik ez diet agur esango. Ez, luzaro lagunduko naute noan lekura noala, ni bizi naizen arte [...].


Breslau, 1917ko abuztuak 2

"[...] Berehala -gutuna idazteari utzi diot zerua behatzeko- eguzkia gradu bat jaitsi da eraikuntzen atzetik, goialdean hodei txiki pilo bat -Jaungoikoak daki nondik etorriak- isiltasunean elkartu dira. Gris xamur kolorekoak dira, zilar kolorekoak eta distiratsuak dira ilaran, hausten diren irudiekin iparrerantz zuzentzen dira. Arduragabekeria handia dago igarotzen diren hodei hauetan, irribarre axolagabe bat bezalakoak dira, neuk ere ezin izan dut irrabarrea ekidin, inguratzen nauen bizi erritmoarekin bat nator beti. Horrelako zeru baten aurrean nola izan daiteke norbait ankerra edo zitala. Ez ahaztu inoiz zure inguruari begirada bat botatzea, beti aurkituko duzu bihozbera izateko arrazoiren bat [...]".


Breslau, 1917ko abenduaren erdialdean


"[...] Atzo, nire buruarekin mintzatuz zera nioen: ez al da bitxikeria bat alaitasunean murgildurik egotea beti, arrazoi bakar bat izan gabe. Adibidez, lastaira gor-gogor batean nago eztanda, zelda ilun batean, nire inguruan betiko hilobiko isiltasuna dago, hilobi batean banengo bezala da. Presondegi aurrean gau guztia erretzen diharduen lanpararen islak leihotik sartu eta sabaian dantzatzen du. Une batetik bestera, urrunean tren baten burrunba lausoa entzuten da eta leihopean, oso hurbil, zaindariaren eztul txikia, zangoak luzatzeko bere bota astunekin dabilela. Bere boten azpian, etsita kirrikatzen da area, gau beltz hezean irtenbiderik gabeko bizitza baten atsekabea gogorarazten duela dirudi. Hemen nago etzanda, bakarrik, ilun, negu aspergarriaren menpe, hala ere pentsaezinezko poz berezi batek astintzen du nire bihotza, eguzki distiratsuaren pean, zelai loratu batean banenbil bezala. Eta ilunpean bizitzari irribarre egiten diot, hondamendia eta goibeltasuna argitasun eta zorion bihurtzeko sekretu miragarria ezagutuko banu bezala. Beraz poz honen arrazoien bila nabil, ez ditut aurkitu eta ezin dut saihestu nire buruaz barre egitea. Nik uste bizitza bera dela sekretu bakarra, gauaren iluntasun sakona belusa bezain ederra eta leuna dela ongi begiratuta. Eta zaindariaren pauso geldiaren eta astunaren pean sableak kirrinkatzen duenean ere bizitzak kantatzen du, entzuten jakinez gero. Une horietan, zugan pentsatzen dut, asko gustatuko litzaidake, egoera edozein delarik, edertasunera eta zorionera sarbide den giltza magiko hau zuri igortzea, une xarmagarri batean bizitzen utziko lizukeena, kolore aberatsezko zelaian ibiliko bazina bezala. Nik ez dizut aszetismorik aholkatu nahi. Nik poz ukigarri egiazkoak opa dizkizut, baina nik soilik, nire zorion agorrezina adierazi nahi nizun [...]"




Rosa Luxemburg, Kartzelako gutunak Sophie Liebknecheti,
Katakrak Liburuak, 2018, 72,77, 78. orr.






martes, 14 de mayo de 2019

Rosa Luxemburg, "Kartzelako gutunak Sophie Liebknechti" [I]

Jatorrizko argitalpenean, 1920an Jugend-Internationale argitaletxeak ohartarazi zuen bezala, "Rosa Luxemburg zientzialaria eta borrokalaria soilik ezagutzen duenak ez ditu ezagutzen bere izatearen alderdi guztiak. Bere kartzelako gutunek irudia osatzen dute. Rosa luxemburgen jarraitzaileek eta borrokako kideek bere bihotz nekaezinaren aberastasuna ezagutzeko eskubidea dute".


Wronke, 1917ko maiatzak 2

"[...] Ba al dakizu batzuetan pertsona ez naizenaren sentipena dudala? Emakume irudia hartu duen txori bat ala bestelako abere bat naizela uste dut. Azken finean, lorategi baten txokoan nire etxean nagoela sentitzen dut, hemen bezala edo zelaian belar gainean bezala, erlastarrez inguratuta, gusturago nago naturaz inguratuta alderdiaren kongresu batean baino. Zuri esan diezazuket, zuk ez baituzu hau sozialimoa saltzen dudanaren susmorik izango. Zuk badakizu hala ere nik nire lekuan hiltzearen itxaropena dudala: karriketako borrokan ala espetxean. Baina nire baitan hurbilago nago nire txolarreengandik "burkideengandik" baino. Eta ez da naturan babesa, deskantsua aurkitzen dudalako, euren barrenean huts egin duten hainbeste politikarik bezala. Alderantziz, naturan ere biziki mintzen nauten egoera ankerrak topatzen ditut. Adibidez, oraindik gogoan dudan abentura txiki bat kontatuko dizut. Joan zen udaberrian landatik ibilaldi batetik nentorrela, bide lasai eta bakarti bat jarraitzen ari nintzelarik, lur gaineko orban txiki ilun batek nire arreta erakarri zuen. Makurtu ondoren drama isil baten lekuko izan nintzen. Kakalardo lodi bat bizkar gainean zetzan inurritxo aldra batengatik alde egin nahian, alferrik ahalegintzen zen, inurriek saldoka inguratzen zuten, bizirik irentsi nahi zuten. Lazturaz dardarka nire musuzapia atera ondoren munstro haiek ehizatzen hasi nintzen. Baina borroka luze bat izan nuen inurri haiekin, nekaezinezko gogortasunez eusten baitzuten zomorro gaixoa. Azkenik biktima gizajoa askatu eta belar gainean ipini nuenean jadanik bi hanka janda zituela ohartu nintzen. Alde egin nuen mesede handirik egin ez nion sentimendu mingarriarekin [...]"

Rosa Luxemburg, Kartzelako gutunak Sophie Liebknechi,
Katakrak Liburuak, 2018, 50-51.orr.

DÍA de la EZKABAren EGUNA [2018ko maiatzaren 18a]


miércoles, 8 de mayo de 2019

Iruñea frankismopean [VIII] Lehenengo masa-mobilizazioak


El fracaso de la resistencia militar al franquismo y la aceptación de la dictadura por las democracias parlamentarias occidentales, obligó a la oposición a cambiar de estrategia: abandonar las armas y centrarse en la actividad política-sindical clandestina. En ese contexto se dieron las primeras movilizaciones de masas a principios de los años 50.

Erresistentzia jarrera
Jesús Monzón komunista nafarra
1937ko urtarrilaren 10eko Aginduak Errepublika garaiko erakunde sindikal eta politiko guztiak legez kanpo utzi zituen. Helburu errepresibo bera izan zuen Erantzukizun Politikoen Legeak, 1939ko otsailaren 9koa. Guda galduta eta diktadura ezarritako izua bizitzaren esparru guztietara zabalduta, oposizioan erresistentzia jarrera nagusitu zen 1947ra bitartean. Klandestinitatean aritzera behartuta, erakunde guztiak zeuden diktaduraren amaieraren zain, zuzendaritza erbesteratuen esanetara. Kanpora begira egotea egundoko zama izan zen barneko militanteentzat. 1944an porrot egin zuen gerrillari errepublikazaleek Aran bailaran egin zuten inbasioak, Monzon komunista nafarra buru, eta oposizioa laster konturatu zen II. Mundu Gerrako garaileek muzin egingo ziotela espainiar Estatuan demokrazia ezartzeari. Hala ere, oposizioak ez zuen borroka armatua alboratu 50eko hamarkadan sartu arte.
Denboraren poderioz, erbestean ziren zuzendaritza politikoen eta barneko kideen arteko distantzia izugarri handitu zen. Aldi berean, kanpoko potentzien laguntzari esker erregimen frankista garaitzeko itxaropena gero eta irrealago bihurtu zen. Eta gainera, Armada frankistak oposizioaren estrategia militarra suntsitu egin zuen erabat. 1949. urtera bitartean, gerrillak 8.289 ekintza burutu zituen espainiar Estatu osoan. Enfrentamendu horren ondorio larrienak, ordea, militante errepublikazaleek pairatu behar izan zituzten: 2.173 hildako, eta 3.387 gerrillari eta 19.444 bitartekari, atxilotuak. Frankisten artean, ekintzek zenbaki hauek eman zituzten: 257 guardia zibil hilda, eta 368 zauriturik; 27 militar hilda eta 39 zauriturik; 12 polizia hilda eta 21 zauriturik; 11 polizia armatu hilda eta 18 zauriturik. Aurrerantzean, soilik gerrilla anarkistak jarraitu zuen, 1963. urtean bere azken gerrillaria erori zen arte.

Estrategia aldaketa
1950. urteko ekainean, AEBen eta SESBren arteko enfrentamenduak sortutako nazioarteko giro berriak Korean izan zuen lehen antzezlana: Guda Hotzaren garaia zen. Garai berean, Francoren diktadurak demokrazia parlamentarioen onespena lortu zuen, eta, hauek, horrela, diktadurak komunismoaren aurka azaltzen zuen jarrera sendoaz baliatu ziren. Ondorioz, eta urte horretan ere, NBEk Espainiaren aurkako neurriak bertan behera utzi zituen, Amerikako Estatu Batuek bultzatuta. 1951. urtean, Frantziako Estatuak Eusko Jaurlaritza Parisko egoitzatik kanporatu eta enbaxadore frankistari eman zion. 1953an, diktadurak Itun bana sinatu zituen Vatikanoarekin eta AEBekin eta, azken honen ondorioz, Nafarroako Bardean militarrentzako tiro-eremua sortu zuen. 1954. urtean, halaber, François Mitterrand barne ministroak Euzkadi Irratia ixteko agindua eman zuen.
Nazioarteko onespenak merkataritza-ateak ireki zizkion erregimen frankistari. Ondorioz, autarkismoa alboratu eta bestelako neurri ekonomikoak hartzen hasi ziren agintariak, liberalizazio-prozesuari hasiera emanez. Industrializazioa helburu, gizarteak aldaketa estrukturalak ezagutu zituen, eta horren ondorioz gizarte-gatazka berriak pizten hasi ziren. Aldaketa horiek, ordea, giro politiko errepresibo berean ematen ziren. Hori dela eta, hasierako aldarrikapen ekonomikoek bat egin zuten gero askatasun politikoen aldarrikapenekin.
Nazioarteko parametro berriek zein esperientzia militarraren porrotek, beraz, estrategia aldatzera behartu zuten oposizio errepublikazalea: armak utzi eta jarduera politiko-sindikal klandestinoan murgildu zen. 1949tik 60ko hamarkada bitartean, oposizio politikoak, barnekoak zein kanpokoak, benetako basamortuko zeharkaldi mingarria bizi behar izan zuen.

Iruñea, 1951ko maiatzaren 8a
1951. urteko martxoan Bartzelonan izandako lehen masa-mobilizarioaren ondoren, apirilean, greba deialdia hedatu zen Bizkaian eta Gipuzkoan, soldaten igoera eta prezioen kontrola aldarrikatzeko. Borroka horien oihartzuna amaitu baino lehen, Gasteizen 15.000 langile atera ziren kalera. Neurri errepresiboen aurka, greba luzatu eta hirugarren egunean greba orokorrerako deia egin zuten, eta borrokaren ondorioz, langile guztiek berreskuratu zuten lanpostua.
Antzeko ezaugarriak izan zituen Iruñean maiatzaren 8an burututako grebak. Bizi-baldintza gogorrak eta soldata eskasak zirela eta, 30.000 langilek erregimenaren aurkako lehenengo protesta handia egin zuten. Diaz Monrealek azaldu digun bezala, maiatzaren 7an arrautzen eta olioaren prezio altua ikusita, 500 emakumek gobernadorearengana jo zuten manifestazioan, kexak azaltzera. Arratsaldean, hainbat lantegitako beharginek lanaldia bertan behera utzi zuten elkartasuna adierazteko. Hurrengo egunean, IMESA enpresako langileak, lanuztea egin ondoren, beste enpresetara joan ziren pikete gisa. Manifestariek Mola jeneralaren alargunarekin egin zuten topo Gazteluko plazan, eta prest omen ziren autoari sua emateko. Greba egunean antolatutako manifestazioa tiroz sakabanatu zuten, eta hurrengo egunean Poliziak lau urteko umetxo bat hil eta lau gazte balaz larriz zauritu zituen. Maiatzaren 10ean, greba amaitu zenean, Lizarrara, Tuterara, Atarrabiara eta Zangozara zabaldu zen gatazka. Gertaerok frankismoaren gizarte-oinarrian gertatzen zen lehen haustura eragin zuten. 23 langilek epaiketa eta zigorrak jaso arren (epaiketa 1958. urtean egin zen), aldarrikapen-taula onartu egin zen (nahiz eta gero ez bete), atxilotuak askatu zituzten eta agintariek ez zuten inor kanporatu. Polizia-etxera eta kartzelara ez ezik, zezen plazara ere eraman zituzten protestaldietan atxilotutako 200 iruindarrak. Aldarrikapen taulak honako lau puntu hauek biltzen zituen: elikagai nahikoak eta prezio egokian; greban parte hartzeagatik zigorrik ez; lanuzteagatik galdutako soldata berreskuratzea; eta atxilotu guztiak askatzea.
PCE protesta giro horretaz baliatzen saiatu bazen ere, argi geratu zen bere ezintasuna, hurrengo mobilizazioetan ikusi zen bezala. 1958ko maiatzaren 5eko Adiskidetze Nazionalaren Egunean zein 1959. urteko ekainaren 18ko Greba Orokor Baketsuan soilik bere inguruko sektoreak mobilizatu ziren. Nafarroa Garaian alderdi ezkertiar tradizionalek oso eragin bazterrekoa zuten. Gainera, artean ez zen aldarrikapen politikoen garaia. Beste hamarkada bat beharko zen.

Testua: Patxi Abasolo López




* Iruñea frankismopean [VII]: "Familia tradizionalistak"

lunes, 15 de abril de 2019

Iruñea frankismopean [VII]: Familia tradizionalistak


Los cambios estructurales producidos en la Navarra de los años 60 tuvieron también reflejo en la evolución de un sector importante del Carlismo. Ese nuevo movimiento no tendría ya nada que ver con el Carlismo que se levantó contra la II. República española.

Gerra piztu zenetik, Joaquin Baleztena buru zuen Herrialde-batzorde karlista bigarren planora igaro eta Batzorde Zentral Karlista edo Gerra Batzordeak (Iruñeko Circulo Tradicionalistan kokatua) hartu zuen protagonismoa. Batzorde hori uztailaren 19-20an sortu zuen, Diputazioan, Orden Publikorako arduradun Alfonso Beorlegui koronelak. Jose Martinez Berasain zen Batzordeko burua, Joaquin Baleztena ohorezko lehendakaria, eta Victor Eusa Razquin Iruñeko ordezkaria.
Jurramendi, 60. hamarkadan
Francok FET de las JONS sortu eta Karlismoa mugimendu politiko gisa debekaturik utzi zuenean, ospakizun tradizionalak antolatzeari ekin zioten, horien artean garrantzitsuena Jurramendiko Gurutzebidea. 1942. urtean sortutako Hermandad de Caballeros voluntarios de la Cruz arduratu zen urtero maiatzaren lehenengo igandean hildako karlistei zuzendutako omenaldiaz. Aurrerago ikusiko dugunez, Jurramendikoa gero eta kutsu politiko handiagoa hartuz joan zen, batez ere 1956tik aurrera.
1942. urteko abuztuaren 15ean, karlisten eta falangisten arteko enfrentamenduak ondorio latzak izan zituen. Begoñako Santutegian falangistek esku bonbak bota zizkioten elizatik ateratzen ari zen jendeari. 50 bat lagun zauritu zituzten, batzuk oso larri. Hala eta guztiz ere, azaroan izandako FET y de las JONSeko III. Biltzar Nazionalean falangistak nagusitu egin ziren. Francok ere argi eta garbi mintzo zen karlistei buruz Ismael Herraiz kazetariarekin izandako elkarrizketa batean, 1955eko urtarrilaren 28an:
«En cuanto a esos tradicionalistas a que la prensa internacional alude y que nos presentan como seguidores de un príncipe extranjero, no pasa de ser una especulación de un diminuto grupo de integristas, apartados desde la primera hora del Movimiento, sin eco en la Nación».

Javier Borboi Parma
1957ko urtarrilaren 17an Madrilen egindako Tradizioaren Batzorde Nazionalean, Javier Borboi Parmak titulartasun dinastikoa onartu zuen. Ondorioz, Espainiako Gobernuak Estatutik kanporatu zuen. Urte berean, Karlos Hugo Jurramendira hurbildu zen eta publikoki bere konpromiso politikoa adierazi zuen.
Talde legitimista txikiak aldentzen hasi ziren, adibidez 1958an Sivattek Montserraten sortutako Lizarrako Erregeordetza. Aldi berean, Javier Borboiaren jarraitzaileen artean bi talde hasi ziren nabarmentzen. Batak, ideia tradizionalistei jarraiki, diktadorearekin harreman onak mantentzen zituen. Besteak, diktadura gaitzetsi eta Karlos Hugoren ideia progresistekin bat egin zuen. Karlos Hugok horrela hitz egin zuen Jurramendin 1958an:
«Hoy he venido a hablaros del presente. La tradición no es repetición del pasado. Es el pasado que sobrevive para hacerse futuro. Pero el futuro depende de la decisión del presente. Tradición y libertad, continuidad y creación, son los dos polares del porvenir... No podemos olvidar las injusticias presentes en el seno de la sociedad: hoy la riqueza es la llave de la cultura y de la promoción social. Debemos al contrario hacernos responsables del porvenir... [la monarquía] no nos interesa por si misma sino sólo como solución al problema de la España de hoy».
1959an debekatu egin zioten Jurramendira joatea. Joan zen, ordea, eta Espainiar estatutik kanporatu zuten. 1976ra arte ez zen berriro ekitaldira agertu, baina urtero irakurtzen ziren berak bidalitako mezuak.
60ko hamarkadan Nafarroako gizartean emandako aldaketa egiturazkoek eta horiekin batera sortzen ari ziren ideologia ezkertiar berriek, eragina izan zuten mugimendu karlistan ere. 1964an Langile Mugimendu Tradizionalista (MOT) sortu zen, ondoren Langile Mugimendu Sozialista (MOS), CCOOrekin harreman zuzenak izan zituena. Ekintza Karlisten Taldeak (GAC) ere sortu ziren, bide armatua hartzeko prest.
Talde kontserbadoreak 1937an Jaime del Burgok idatzitako Ideario Tradicionalista berrargitaratu zuen 1964an, eta, bitartean, Karlos Hugoren eraginpean Esquema doctrinal eta Carlismo 68 lanak argitaratu ziren. 1966ko maiatzean, New York Herald Tribune egunkarian, monarkia demokratiko eta sozialista aldarrikatu zuen Karlos Hugok.

Karlos Hugo Borboi
Jurramendiko gertakariak, 1976
Argazkia: César Lucas, El País
1968an Javier Borboikoak Jose Maria Valiente kargutik kendu (1971ko otsailaren 14an talde txiki berri bat sortu zuen), eta Karlos Hugo izendatu zuen alderdiaren zuzendaritzako buru. Aurreratzean, aldaketak izango ziren antolakuntzan, harik eta 1978ko IV. Biltzarrean egitura deszentralizatua eta federala onartu zen arte.
1969ko uztailaren 22an, Espainiako Gorteek erregegai izendatu zuten Juan Carlos Borboia. Escudero Rueda, Auxilio Goñi eta Jose Angel Zubiaur prokuradore karlistek aurkako botoa eman zuten. Jurramendiko 1971ko ekitaldian, karlistek zazpi eskaera zehatz luzatu zioten Espainiako gobernuari:
«Derogación del decreto que suspendió el art. 18 del Fuero de los Españoles; retirar de las Cortes el proyecto de reforma de la ley de Orden Público; concesión de una amnistía general; reconocimiento de todos los partidos políticos; establecimiento de una efectiva libertad de prensa; anulación de la designación de D. Juan Carlos de Borbón como sucesor de Franco en la Jefatura del Estado, reconociendo a los españoles la facultad de elegir libremente la forma de gobieno que prefieran, y finalmente, el pleno derecho de autodeterminación de los pueblos de España para que puedan constituir libremente la federación de repúblicas sociales que aseguren su unidad».
Diktaduraren azken urteetan elementu horien gainean finkatu zen karlismo horren ideologia: kontzientzia eta kultu askatasuna, Elizaren eta Estatuaren arteko banaketa, Espainia Errepublika demokratikoen batasuna, autodeterminazio eskubidea eta demokrazia soziala, besteak beste. Hemen kokatu behar dugu botereak abian ezarritako jazarpen eta kriminalizazio-prozesua, eta horren baitan 1976an Jurramendiko ekitaldian izandako erasoaldia. Eskuindar ezagunen parte hartzearen ondorioz bi karlista hil zituzten. Botereak kontrolatzen ez zuen mugimendu karlista hori oztopatzea eta ahultzea izan zen helburu nagusia.
1977ko apirilaren 27an, Euskadiko Alderdi Karlistako 140 karlista Foru Diputazioan sartu ziren haien alderdia ez zutelako legalizatu eta protesta egitearren. Haien artean, Mariano Zufia karlisten burua eta Jesus Maria foru kontseilaria. Balkoietan Nafarroako bandera, ikurrina, bandera karlista eta pankarta batzuk jarri zituzten. Beren kasa atera ziren 21:30ean. Mugimendu karlista horrek, beraz, ez zuen jada zer ikusirik Errepublikaren aurka altxatu zenarekin.

Testua: Patxi Abasolo López



* Iruñea frankismopean [VI]: "Iruñeko udala"

Arrotxapea 1919-2019: ARGIA, 100 urte txikitik eragiten


1919an bi fraide kaputxinok Zeruko Argia deitutako hilabetekaria abiarazi zuten Arrotxapeko konbentuan. Mendeurrena ospatzeko Argiak Iruñean antolatutako Jatorrira bidaia ekitaldian 80 bat lagun bildu ziren otsailaren 23an.

Primer número de Zeruko Argia.
Zeruan eguzki argi gozoa agertzean bera aurreratzen zaigu diosala egiñaz guk arengana gure begiak itzultzerako. Zeruko Argia ere, bera izan nai zuan euskaldun guztioi diosala eta agur egitean aurrenekoa”. Con estas palabras, en enero de 1919, hace ya cien años, los capuchinos Damaso Intza y Buenaventura presentaban el primer número de la revista Zeruko Argia, nacida en el viejo convento capuchino de Arrotxapea. Dos años más tarde, en Donostia, saldría a la luz la revista semanal Argia. Aunque es cierto que, para entonces, el euskara, la lengua vasca, había iniciado ya su recorrido entre los medios comunicativos con diversas publicaciones religiosas, culturales o ligadas más directamente a las actividades agrarias, serán los años 20 y 30 quienes trajeron una época de oro para las letras vascas, tanto en literatura como en periodismo. El nacimiento de Eusko Ikaskuntza y de Euskaltzaindia, la Academia de la Lengua Vasca, en 1918 y 1919, hizo posible la estructuración de euskalgintza, del mundo del euskera, y el fortalecimiento de toda actividad a favor del euskera.
La revista semanal Argia vio interrumpida su aventura de quince años y tres meses el 19 de julio de 1936, al día siguiente del alzamiento militar de Franco. Es fácil imaginar lo que supuso para el euskara la victoria del bando nacional. Si la portada del periódico “Unidad” recordaba en Donostia que “Si eres español, habla español”, el bando publicado en Lizarra-Estella por el comandante militar Ricardo Sanz el 25 de septiembre de 1936 lo dejaba bien claro: “Se prohíbe la palabra agur, importada por los separatistas en lugar del Adios, genuinamente español”.
Aunque durante la década de los 50 Zeruko Argia hizo sus intentos por salir adelante, fue en 1963 cuando podemos decir que la publicación renace, ahora en formato de revista semanal. Si bien es cierto que las cuestiones religiosas siguieron teniendo un peso importante, poco a poco la información general fue adquiriendo cada vez más espacio; evidentemente, aún debía hacer un largo recorrido hasta convertirse en una publicación de información general.
Con la muerte del dictador los cambios en la revista serán también vertiginosos, visibles ya en 1976, cuando adquiere un formato de magazin y la portada, ahora en color, lejos de abordar cuestiones religiosas, recogerá la imagen de la polémica central nuclear de Lemoiz en construcción, mientras sus páginas se harán eco de las imagenes de la joven militante de la ORT, Amparo Arangoa, torturada, imágenes que darían la vuelta al mundo entero.
Como se nos va acabando el papel, no haremos sino mencionar un momento clave en el posterior desarrollo de este proyecto comunicativo, el cuál tuvo lugar en 1980, cuando los franciscanos capuchinos dejan la propiedad de Zeruko Argia en manos de sus trabajadoras y trabajadores. A partir de ahora Argia, sus nuevos responsables sudarán tinta y algo más para construir los cimientos de lo que hoy es un proyecto firme y de calidad, para disfrute y alegría de quienes conocemos y nos comunicamos en euskera, lengua navarrorum, uno de los tesoros culturales más hermosos de estas tierras.

Jatorrira bidaia
Convento Capuchino, Arrotxapea.
Fotografía: Dani Blanco, Argia.
El 23 de febrero, la revista Argia organizó Jatorrira bidaia, un viaje a los orígenes de esa publicación, partiendo del viejo convento rochapeano, donde se dieron cita unas 80 personas procedentes de todos los rincones de la geografía vasca. Entre las asistentes pudimos ver a conocidas personalidades de euskalgintza, del mundo del euskera, como Sagrario Aleman, Reyes Ilintxeta, Kike Díez de Ultzurrun, Mikel Taberna, Inma Errea o Alberto Barandiaran.
Como nos explica Xabier Letona, de Argia, el filólogo y profesor Iñaki Camino, periodista de esta revista en la década de los 80, recordó la entrevista que él y Josu Landa realizaron a Aita Damaso Intza en 1986, y los primeros pasos dados aquellos años por el grupo de trabajo que, más tarde, haría realidad Euskaldun Egunkaria, una publicación diaria realizada íntegramente en euskera.
Acto seguido dio comienzo el paseo por el parque Aranzadi hasta la próxima cita, también en nuestro barrio, en el bar Arga, junto a Corralillos, donde el grupo de canto Arrotxapean Kantuz recibió a las amigas y amigos de Argia entonando el Zorionak zuri, entre otras melodías, para celebrar el centenario de una publicación que, hoy, sin lugar a dudas, se encuentra en uno de sus mejores momentos.
Arrotxapean kantuz cantando el Zorionak zuri!
Fotografía: Dani Blanco, Argia.
Una vez repuestas fuerzas con el generoso hamaiketako ofrecido por Nekane, el rochapeano Ivan Giménez presentó a las presentes distintos retazos de la historia de nuestro barrio, como la del Plazaola, el tren que unía Lasarte-Oria, hoy sede de la revista Argia, con Arrotxapea. A continuación, la comitiva abandonó el barrio extramuros más viejo de la ciudad para, subiendo por Santo Domingo, seguir con un viaje que daría por finalizado en la sociedad Zaldiko Maldiko, otro lugar de gran significación para las gentes que hablamos y vivimos en euskera a ambos lados de la ribera del Arga.



Testua: Patxi Abasolo López
Argazkiak: Dani Blanco, Argia