domingo, 17 de febrero de 2013

Elkarrizketa: Josep Fontana i Lázaro


Josep Fontana i Lázaro (Bartzelona, 1931) historialariak mende erdi pasa darama ikertzen, argitaratzen eta doktorego tesiak zuzentzen. Dizipuluek el mestre esaten diote, historialarien maisua. Azken Larrun pentsamendu aldizkarian (Argia, 2354. alea, 2013ko ekainaren 27an) elkarrizketa egin diote. Bertan mintzatzen da eraldaketa sozialaz, kapitalismoaren inperioaz, militantziaz… Hona hemen Katalanismoaz esandakoa.

Argazkia: Gorka Berziartua
2007an Vilaweberako elkarrizketa batean zera esan zenuen: “M’apunto a la independència si és realitzable sense danys per ningú” (Independentziarekin bat egiten dut inori kalterik egin gabe egin badaiteke). Baina horretarako baldintza politikorik ez zegoela nabarmendu zenuen. Baldintza horiek aldatu egin al dira azken bost urteotan?
Ez. Orain katalanen identitateari buruzko liburua idazten ari naiz. Gaiak jende asko kezkatzen du. Kontu honetan moralgabea iruditzen zait jendea engainatzen saiatzea, eta hori egiten dutenek badakite engainua dela erreferenduma egin eta baiezkoa ateratzen denean dena egina egongo dela esatea. Independentziaz aritzeak ez nau gogaitzen, are gutxiago mendeetako gaizki ulertuen ondoren, topikoak eta irainak jasan behar izan eta gero. Kontua da: independentzia nola? Noiz? Zer baldintzapean? Zer prezio ordainduta? Zuei ere eragiten dizuen gai bat ukitzen ari naiz. Ez dauka inolako zentzurik giza kostua izan dezakeen zerbait planteatzeak helburua lortzeko gutxieneko bermerik ez dagoenean. Nolabait esateko, Kosovo ez.
“Jendeak ez du maite kobratzen dion hura”, Jordi Pujoli egotzi ohi zaion esaldia.
Hala bada, arrazoibide ergela da.
Baina klase politiko katalanak lau euskal lurraldeetakoa bezalako hitzarmen ekonomikoa lortzeko nahikoa presio egin ez zueneko ustea zabaldua dago.
Politikariek hanka sartu zuten, beharbada zerbait lortzeko aukera zutenean. Baina, azken batean estatu autonomiko osoa engainua izan zen. SECEDeko (lehengo CESID) buruzagi baten liburua irakurri ondoren artikulu bat idatzi nuen. Liburuan dioenez, 1976an Platajunta osatu zen egun berean, bilera bat gertatu zen. Programetan autodeterminazioaz hitz egiten zuten haiek, Felipe Gonzalez eta Alfonso Guerra, Andres Casinello buru zuen taldearekin bildu ziren. Felipek gobernuari buruzko bere ideiak azaldu zizkien, hain ziren patriotikoak non hunkitu zituen. Felipek esan zien ez zegoela inolaz ere prest Kataluniari kontzertu ekonomikoa emateko, hura goi burgesiaren helburua zela. Eta alderdi sozialista katalan autonomo bat sortzea ezta pentsatu ere.
ARGIAren irakurleari Kataluniatik heltzen zaizkion albisteak kontuan hartuta, badirudi kontsulta eta independentzia iristear direla.
Ederki, kontsulta egingo dugu, eta ondoren zer? Euskal Herria izan zen konstituzioaren alde bozkatu ez zuen toki bakarra, eta bere jokabidea erakusteko bideetako bat izan zen hori.
Konstituzioa eta NATO, guk beti galtzen ditugu irabazten ditugun erreferendumak.
Nik Konstituzioaren alde bozkatu nuen, baina nola planteatu zidaten ulertu behar da: Konstituzioa nahi duzu ala estatu frankistaren legeekin jarraituko dugu? Gaur herri kontsulta bat antolatu eta kontsulta irabaziko lukete. Eta ondoren zer? Kontsulta hori antolatzen ari diren politikariei ordaintzen dietenek ez dute inolako interesik estatusa aldatzeko. Adibidez, La Caixak pixkanaka beste bankuen hondarren zati handi bat jan du, eta banku nagusi bihurtu da. Horiek al dira independentzia gauzatuko dela pentsatzen ari diren buruzagi ekonomikoen aurreikuspenak? Izan gaitezen serioak; politikari horiek ideia horrekin jolasean ari dira. Noren babesa dute?
Hori da, noren babesa dute?
Inorena ez. Haien helburua da jendearen ondoeza kapitalizatu eta beste lau urtez boterean egotea.
Zerk batzen ditu katalanistak? Hizkuntzak?
Mende askotan hizkuntza ez da funtsezkoena izan. Erdi Arotik datorren tradizio kultural propioa duen kolektibo bat dago, eta ez naiz konkistez ari. Katalunian –ez Aragoiko Koroan– Pierre Vilarrek eta beste batzuek diotenez Europan Estatu modernoa izan zitekeenaren lehen artikulazioa sortu zen, ogasuna ez zegoen erregearen kontrolpean instituzio ordezkarien eskutan baizik, zorra haiek jaulkitzen zuten. Horrek erregearen gainetik eskubideak zituen herritar multzoaren ideia sortu zuen eta ezinbestean Estatura zeramaten instituzioak sendotu ziren.
Austrien garaiaz ari al zara?
XVI. mendearen hasieran Katalunia oso txiki eta txiroa zen. Austria etxeko erregeak Gaztelan zentratu ziren, handik dirua ateratzea baitzeukaten, eta Gorteen garapena geldiarazi zuten. Katalunian aurrera egiten utzi zieten, eta XVII. mendearen amaieran hazkunde moderno integratua abiatu zen. Ondorengotza Gerra garaian Ingalaterran edo Holandan zuten sistemaren antzeko zerbait ezartzea planteatzen hasi ziren. Ez zen sistema demokratikoa, baina ordezkaritzan oinarrituta zegoen, absolutismoaren aurka. Horixe zegoen jokoan, eta une batean Bartzelona defendatzen ari zirenak esan zuten: “Espainiaren eta espainiarren askatasunaren alde borrokatzen dugu”. Horiek izan ziren lehenak Gaztelako Komunitateen porrota azaleratzen eta salatzen erreinu hark halako sistema garatzeko aukera galdu zuela.
Zer esan dezakegu industrializazioaren eraginaz?
Katalunia beste lurralde batzuk baino lehenago industrializatu zen, 1840an lehen sindikatu modernoak sortu ziren, sindikatu britainiarren parekoak, eta bitartean Madrilgo gorteek industrializazioa kondenatzen zuten herritarrak galbideratzen zituelakoan.
Espainiar askok oraindik uste du Kataluniaren eta Euskal Herriaren aurrerabidea besteen baliabideak xurgatuz lortu dela, eta ez dute ulertzen XVIII. mendean, Kataluniako garapen ekonomikoa abiatzen denean, katalan langileen mitoa sortu zela: “El labriego catalán de las piedras saca pan” (laborari katalanak, harrietatik ogia lortzen du). Gezurra, ez zuen ogia lortzen, ardoa baizik, gero ardoa pattar bihurtu eta esportatu egiten zuen. Ez dute ulertu nahi joko-arau sozial desberdinak daudelako gertatzen dela hori, eta joko-arau horiei esker jarri zirela lehen fabrikak martxan. Hau guztia diot ahaztu gabe lagun gaztelar asko ditudala eta duela hilabete batzuk honoris causa doktore izendatu nindutela Valladoliden. Hemen, bitartean, Unibertsitate Autonomoan betoa jarri zidaten. Horrek ere badu mamia, gero.
Esan duzu hasieran ez zela arazo linguistikoa. Gaur egun, ordea, bai, hor dago Werten erreformak eragindako erantzuna.
ez dut uste ezer lortuko dutenik, erresistentzia medio. Irakasle izan nintzen frankismoaren urteetan; nahi genuena egiten genuen eta ez haiek nahi zutena. Ikasleak maila aurreratura iristen zirenean programa bat prestatu behar genuela esaten ziguten: “Zuk eman iezadazu programa eta nik programa horrekin nahi dudana irakatsiko dut”.
Eskubide eta askatasun tradizio baten oinordeko gara, eta horren arabera bizi nahi dugu. Maiz saiatu gara hori azaltzen, baina, esaterako, artxibategien batzordeko kide nintzenean –Esperanza Aguirre ni kaleratzeaz arduratu zen–, Salamancan zeuden Generalitateko paperak lekualdatzea eztabaidatzen ari ginen, eta gaztelar humanista ospetsu bati zera entzun behar izan nion: lekualdatzearekin ez zegoen ados “katalanei zerbait ematen diezunean dena eramaten dutelako”.
Beraz, hizkuntza ez da horren eragingarria identitate katalanean.
Hizkuntzaren gaiak luze eztabaidatzeko ematen du. XVIII. mendean, burgesia joritasun betean monarkiaren funtzionamendura egokitu zenean, hizkuntzari uko egin zion. Klase herrikoiak, ordea, ez zion uko egin. Haientzat hizkuntza sozialki identifikatzeko elementu bihurtu zen; herri antzerkian, elebitasunaren jokoan, funtzionarioa, militar zaharra, gazteleraz ari da. Une jakin batean, jende talde bat hizkuntzaren ahalmenez jabetu zen. Publikoa bazegoen eta hasieran umorezkoa eta aurrerago serioa izango zen literatura sortzen hasi zen.
Orduan sortu al zen Renaixença?
Renaixença mugimendu kulturalista izan zen, urtean behin poesia jaialdi bat antolatzeko sortua. Baina mugimenduko kideek gero etxean gaztelaniaz egiten zuten eta haien arteko gutunak ere gaztelaniaz idazten zituzten. Hizkuntzarena behetik sortu zen, XIX. mendeko 60ko hamarkadan, 1868ko iraultzaren inguruan loratu zen. Herritarrak mobilizatu ziren eta zenbait intelektual eta kazetari katalanezko lehen aldizkari satirikoak, umorezko antzezlanak eta parodiak egiten hasi ziren. Publikoa bazegoela konturatu ziren eta lehen aldizkari garrantzitsuak sortu zituzten, 80 urte inguru iraungo zutenak, eta horien ondoren literatura serioa etorri zen. Hori guztia beheko tradiziotik sortu zen eta goikoei proposatu zieten: “Elkar hartu eta arautu dezagun hizkuntza, ez dadin izan zuek egiten duzuen arkaismo joerako gauza hori”.
Lehen albistea da hori, Euskal Herrian beti esan izan digute burgesiaren kontua zela…
Ez, ez.
Behin, Eric Hobswam eta Donaldson aurkeztean, Europa definitzen duena mestizajea eta disidentzia dela esan zenuen. Gaur egun Europaren eraikuntzak zentzurik ba al du?
Mestizajea aipatu nuenean esan nahi nuen Europak tradizio kultural asko bildu eta nahasten dituela. Baina Europa definitzen duen zerbait aukeratu behar banu, Ilustrazioa eta Lehen Internazionala aukeratuko nituzke. Arabiar munduaren drametako bat ilustraziorik eza da. Bestalde, eta nahi adina elementu kritiko erantsita, komunismoaren goraldiarekin lotutako mugimendua Europan sortu zen, baldintza europarretatik jaio zen. Lehen Mundu Gerraren urteetan, Zurichen topatzen ditugu, Lenin, Voltaire Kabareta –dadaismoaren aitzindaria– muntatzen ari zirenak eta Joyce Ulysses idazten… Europa esaten diogun hori taxutzen ari zen. Gainerakoa asmakeria politikoa da, Erromatar Inperioaren, kristautasunaren eta ez dakit zeren oihartzuna jasotzen omen duena. Europa asko egongo dira; hori ez da nire Europa.






No hay comentarios: