martes, 21 de mayo de 2013

1938ko MAIATZERAKO BIDAIA: "Gerla urte, gezur urte"


Fermin Irigaray, Larreko, nos dejó un testimonio de gran valor histórico, una crónica escrita en la Pamplona de aquellos trágicos años 1936-1940, con el plus de haber sido redactado en euskera, lingua navarrorum. Hoy realizaremos un viaje a aquel mayo de 1938.

Fermin Irigaray, Larrekoren Erretratua
Crispin Martínez
Apirileko Ezkaban iragarri bezala, maiatzaren 22an, Ihesaldiaren 75. urteurrena izango da. Fermin Irigaray, Larreko, euskal idazleak 1936-1940 urte latzetan Iruñean bizi izandakoaren kronika idatzi zuen (Gerla urte gezur urte. Iruñea, 1936-40), 1993. urtean, mende erdia iragan ondoren, Pamiela argitaletxeak argitaratua. Aukera polita, beraz, Historia eta euskara uztartzeko.
Orrialde hauetan Larrekok garai hartako Iruñera eramango gaitu, 1938ko maiatz hartara. Berak euskaraz idatzitako kronikak lagunduko digu ihesaldiaren testuingurua ulertzen: Diputazioa, Elizak, Joaquín Beunza, euskarak pairatutako jazarpena, Gerra, Ezkabako ihesaldia… Beti ere, bere gomendioari jarraiki, hau da, oroit gaitezen gudu urte, gezur urte dela.

1938ko maiatza.
"Gaur, Orrillak hamazazpi egun dituela, egunaldi polita egin du, atzotik atertu zuen eta egun iguzki argi eta ipar aizea.
[…] Diputazioneak gudulari nagusi edo gobernador militarekin batio erabaki du, juan den urtean bezala, uztaren biltzeko eman zituen laguntzak aurten ere gisa beraz eginen dituela, gizonak gudulari dituzten etxeetan edo guduan il direnen etxeetan […].
Iruñeko egunkariak bozik eldu dire Aita Sainduak bere ordezkoa Franco buruzagiaren ondoan izandatu duelakoz. Orrek esan nai omen du Franco-gobernua eta erresuma de jure onesten duela. Arazo untarik itzik ez dakit… ala izango da.
Gudu lekuetarik, erriaz eta mendi gora batzuez jabeturik gudaldi gaitzak egin dituztela; gorrieri nork daki zenbat gudu tresna ekendu, irurehun ilak, berrehun bahituak.
El Pensamiento Navarro Beunza jaun zenaren urte muga delakoz oroitarazten gaitu jaun ona eta jakintsuna zela; baño, bere eriotza izigarrikoa iru gaizkilen gain ematen du (Irujo, Monzon eta Kareaga). Nik ezin sinetsi dut: beste argitasunik eman beharko didate egintza itsusi ortan eken bitartekoa jakiteko
[…] Gaur, Orrillak hogei egun dituela, euri ari du. […] Ministro de la Educación delakoak Iruñeko iria berezi du bertan irakasle guztiak batzeko ogeitamar egunez, Errearoko illabetean; ikastaro berazi bat egiteko Orientaciones nacionales para la educación primaria. “Ikastaroa da aurreri irakasteko biziaren elburu gisaz errelijioa eta gudalgoa: España-aberria-oroituria. Gobernu eta aberriaren alderako gizonen azkundea; bereziki oraiko gudu unen iturburua, bideak eta elburua”.
[…] Diote Justiciako ministroak agindu duela sortzen direneri ez ditekela euskar-izenik eman; bakarrik iru berexten ditu Arantzazu, Begoña eta [?]
Egun, astelena, Orrillaren ogeitairugarrena, diotenez, San Kristobal delako gaztelutik, an giltzapetuak zauden eta, barnetik atera dire eta igesari eman.
Bi milla bostehun ba omen ziren eta orietatik erdiak beñipein eskapatu ziren. Geroago zioten, etzirela laurehun baizik atera zirenak.
Nola nai den dela, atzo arratsetik gau guztian gudulari, iri zain eta guardiak ibili dire bazterretan igeslari biltzen eta.. iltzen.
Orañik ez dugu jakinen zenbat eta zenbat diren eta zenbat eta zenbat diren bildu dituztenak eta… […] Oroit gaitezen gudu urte, gezur urte dela.
Egun, Orrillak 24 egun dituela, otza dago. San Kristobaleko igeslarien erdiak, 380, bildu edo il omen dituzte. Egunkariek itzik ez dute erran
[…] Egun, Orrillak ogeitasei egun dituela, Salbatore eguna, iguzki ederra eta ego aizea.
Eldu den igandeko (ogeitabederatzigarreneko) Italiara doazi Españatik hamalau jaun andi gobernuaren izenean eta egunkarien izenean beste lau egunkarilari; oken artean Iruñeko Diario de Navarra delako Zuzendaria Garcilaso Raimundo García, unela izendatu dute; baño ez orai artioko Ameztia izen ordearekin; nik uste, zer gerta ere, au eskar-izena delakotz.
Gudu lekutik, gorriek gudaldi gaitzak egin dituztela; baño etzaiotela baliatu.
[…] Egun Maiatzaren azken eguna egunaldi beroa. [...] Prentsa delakoaren batzordekoek eman dute berri bat: San Kristobaletik atera zirenak, bat ez beste guztiak etzirela politica edo guduko obendunak, baizik eta eraileak, ebasleak eta unelako obenduak.
Zazpirehun eta lauetanogeitamasei igesari eman zirenak eta guztiak berriz bilduak daudela eta zenbeitzuk ilik: oketarik bati erran omen zioten ez bazuen bere etxekoendako mandaturik eta goraintzi bakarrik erran eta il zuten.
Egun oketan eta egunkarietan agertua da Diputazione eta Junta pro culto y clero delako buruzagien artean eztabai bat.
Sosak direla kariaz eta, atx!, ori ez da gai ona elkar maitatzeko.
Apaiz jaunen izenean norbaitek Diputazionearenganik laguntza gehiago nai du. […] Apezpiku jaunarekin itz emanak milion eta ehun milla pezetekin Culto y clero delakoaren galdea ekenduko zutela.
Eta ori ez onetsi!
Zein itsusi, oraiko aldi untan apez jaunen izenean, bearra izanikan ere, sosketa abiatzea.
Irakasle gazteen Ikastaroa, Curso de orientaciones nacionales, bihar asten da, Iruñen irakasle itxurako gazte asko ikusi ditugu, izenak eta saria ematen (150 pta) Escuela de Artes y Oficios delakoan, Sabino Bidegain Teniente Coronel jaunaren eskuetan. Gudulari nagusi bat irakasle! Gudularien ezipena  [eziera].
Gudu giro dugu!"


[Patxi Abasolo Lopez, Ezkaba aldizkaria, 205 zka., 2013ko maiatza]





No hay comentarios: